“Usta”dan “Görünmez El” Teorisine Çok Güzel Bir Örnek

6
4005

Satın alma isteğiyle desteklenmiş talebin ve ürettiği malı satma isteğini taşıyan arz cephesinin bir araya geldiği ortama piyasa dendiğini biliyoruz. Bu tanım her iktisat kitabında anlatılan teorik bir ifade. Bu ifadeyi iktisat literatürüne katan kişi ise iktisatçıların üstadı Adam Smith. Smith’ e göre arz ve talebin bu şekilde her karşılaşması “temiz” ya da “temizlenmiş piyasa” varsayımına dayanır. Eğer ki bir şekilde piyasada dengesizlik yaşansın (arz ya da talep kaynaklı) taraflar bilirler ki bu dengesizlik çok kısa sürede aşılacak ve piyasa dengeye gelecektir. İşte Adam Smith, piyasayı bu şekilde dengeye getiren görünmez bir elin olduğunu düşünür. Peki, gerçekten görünmez el bu kadar etkili mi? Bu sorunun cevabını, Ölü İktisatçılardan Yeni Fikirler adlı kitaptan bir olayla örnekleyerek vermek isterim.

Küçük akbaba heykelleri yapmaktan hoşlanan John’un aklına bu hobisini ticarete dökme fikri gelir. (John yerine Can desem daha iyi olurdu galiba) Bir heykelin yapımı için çok özel bir hammadde için ortalama 50 dolar harcadığını gören John, her bir heykelin fiyatını 200 dolar olarak belirler ve böylece zengin olabileceğini ve hayallerini gerçekleştirebileceğini düşünür.

            Heykel yapımı için bir yer kiralayan John, komşularını ve yerel sanat eleştirmenlerini, ürünlerini görmeleri için davet eder. Davete gelen herkes John’un yüzüne kahkaha ile gülmektedir. John ise tattığı yenilginin acısıyla ağlamaktadır. Ürettiği heykellerden sadece bir tanesi, o da 49 dolara satılmıştır. John, uğradığı bu yenilgiyle dükkânını kapatır. Görünmez el olan bitene onay verir. Neden?

            Örnek, kelimesi kelimesine böyle olmasa da genel hatlarıyla böyle. Örneğin aslını kitaptan okuyabilirsiniz. Cevaba gelince… Olayın cevabını kitabın yazarı Todd Buchholz bakın nasıl veriyor:

            Komşularının istediklerinin yerine, John, kendi istediğini üretti. Onların, ödemeye razı oldukları fiyat yerine, çok yüksek bir fiyat istedi. Neden, görünmez el John’un piyasadan çekilmesini onaylamıştır? Çünkü John, heykelleri yapmak için kıt kaynakları kullanmıştır. Görünmez el, insanları, başladıklarından daha değerli bir üretimi gerçekleştirmediklerinde, üretimi bırakmaları yönünde zorlar. John, 50 dolar değerindeki bir ağacı yontarak, dünyaya daha düşük değerde akbaba heykelleri sundu. Toplum, kaynakların değerleri azaltılarak ziyan edilmelerine seyirci kalamaz.

            İktisadi aklın onayladığı bir cevap. Görünmez el, üretime kaynak teşkil eden maddelerin değerlerini azaltan bir üretim sürecini ve üreticiyi yok sayıp piyasanın dışına itecektir. Üretim süreci sonunda ortaya çıkan değer, sürecin başındaki duruma göre değil, toplumun isteklerinin biçimlendirdiği değerdir. Kısaca düşük değerli ya da düşük maliyetli bir hammaddeyi, toplumun isteklerini de gözeterek daha değerli bir hale getiren üreticiyi (örnek olayda John ya da Can, fark etmez.) görünmez el piyasada tutacaktır.

İşte, görünmez elin işlerliği, taraflardan sadece birinin değil her ikisinin de taleplerine bağlıdır. Aksi takdirde bir şekilde görünmez el piyasayı dengeye getirebilmek, temiz bir piyasa oluşturmak için elindeki gücü ister istemez kullanacaktır.

Kaynak: Ölü İktisatçılardan Yeni Fikirler, Todd G. Buchholz, Adres Yayınları, 2005 s.47-49

Yazıyı Değerlendirin!

Ne aradılar:

  • görünmez el teorisi
  • görünmez el teorisi nedir
  • adam smith grnmez el teorisi
  • görünmez el nedir
  • görünmez el neyi ifade eder
Paylaş
  • Her arz kendi talebini yaratmaz. Her talep kendi arzını yaratır bir şekilde..

  • mehmet

    güzel bir anekdot ancak her arz kendi talebini yaratır sözünden yola çıkacak olursak belkide john’un sergilediği yerde veyahut alıcılara ulaşmak için kullandığı reklamda sorunu arıyabiliriz. Öyle ki; iyi tasarlanmış bir reklam sayesinde hiç ihtiyacımız olmayan bir ürünü dahi süper marketlere alışveriş yaparken alabiliyoruz.

  • Özlem

    Açıklamalarınız için teşekkür ederim

    • Burhan Şimşek

      Ben teşekkür ederim Özlem Hanım.

  • Ekonomist

    Burhan Hocam gerçekten harika açıklamış hikaye durumu. Sizin tatlı anlatımınız da kitap kadar merak uyandırıcı. Açıkçası bu yazıdan sonra o kitabın siparişini verdim. Teşekkür ederim

    • Burhan Şimşek

      Güzel sözler teşekkürü hak eder. Bu arada adım Bülent değil, Burhan ama olsun. 🙂